روش حل · برای پدر و مادرها و معلمها
درک مطلب: جملهی گواه را در متن پیدا کن
آمادگی آزمون، واحد ۱۳: خواندن و استدلالمعمولاً از پایهٔ ششم
پاسخ کوتاه
راهبردِ درکِ مطلب «جملهی گواه» است: برای هر گزینه جملهای از متن پیدا میکنیم که ثابتش کند. گزینهی بیگواه از متن فهمیده نمیشود، حتی اگر در دنیا درست باشد. وقتی کسی از چیزی نتیجه گرفته، دو پرسش داریم: «علت دیگری هست؟» (چیزِ سومی، یا جهتِ برعکس) و «اگر نباشد چه؟» (فرضِ نگفته را برعکس میکنیم؛ اگر نتیجه فرو ریخت، فرضِ پنهان همان است). اینها کار میکنند، چون سؤال دربارهی خودِ متن و خودِ استدلال است، نه دانستههای ما.
کی به کارش ببریم؟
نشانه: یک متنِ کوتاه آمده و گزینهها جملههاییاند که باید با متن سنجیده شوند: کدام با متن جور است، کدام از متن فهمیده نمیشود، یا پیامِ اصلی کدام است. ← پس «جملهی گواه»، چون «درست» در این سؤالها یعنی «متن آن را میگوید»؛ هر گزینه یا جملهای از متن پشتش هست یا نیست، و این را میشود گزینهبهگزینه وارسی کرد. گواه گاهی یک جمله نیست و از کنارِ هم گذاشتنِ دو یا سه جمله به دست میآید. برای پیامِ اصلی هم همین کار را میکنیم: پیامی که بیشترِ جملهها پشتشاند، نه یک جملهی تنها و نه حرفی بزرگتر از متن.
نشانهی دوم: کسی از دیدنِ دو چیز که با هم زیاد یا کم شدهاند، یا از مقایسهی دو حالت، نتیجه گرفته که یکی علتِ دیگری است. ← پس «علت دیگری هست؟»، چون دو چیزی که با هم تغییر میکنند ممکن است هر دو از چیزِ سومی بیایند، یا علت و نتیجه جابهجا باشند. و اگر فرضِ پنهانِ آن نتیجه، یا خبری که آن را سست کند، خواسته شده ← «اگر نباشد چه؟»، چون فرضی که با برعکس شدنش نتیجه فرو بریزد، همان پایهای است که نتیجه رویش ایستاده؛ و خبری که همان پایه را مشکوک کند، نتیجه را سست میکند. دو مثالِ حلشدهی پایین همین دو پرسش را نشان میدهند.
نشانه خودِ کلمهی «متن» یا «علت» نیست؛ ساختار است: آیا جواب باید از درونِ متن بیاید، یا داریم یک استدلال را میسنجیم؟ اگر بهجای متن، چند جملهی بههمریخته داریم، کارِ دیگری لازم است: جملهای که به هیچ جملهی قبلی تکیه ندارد اول میآید، چون جملهی اول نمیتواند به چیزی اشاره کند که هنوز گفته نشده؛ بعد کلمههای پیوند (این، آن، سپس، برای همین) بقیه را به هم میچسبانند.
از درسهای فکرستان
دو مثال حلشده
مسئله
بچههایی که در خانه کتابهای بیشتری دارند، واژههای بیشتری بلدند. کسی میگوید: «پس خریدنِ کتاب به بچهها واژه یاد میدهد.» این حرف را بسنج.راهحل، قدمبهقدم
- قدم ۱: علتِ سوم؟ در خانهای که کتاب زیاد است، شاید بزرگترها بیشتر با بچهها کتاب میخوانند و حرف میزنند. همین خواندن و گفتوگو واژه یاد میدهد، نه خودِ خریدن.
- قدم ۲: برعکس؟ شاید بچهای که داستان و واژه دوست دارد، خودش کتابِ بیشتری میخواهد. یعنی واژهدانستن تا اندازهای علتِ کتابداشتن است.
- قدم ۳: پس با هم دیده شدنِ این دو، ثابت نمیکند که «خریدن» علت است. کتابی که فقط در قفسه بماند، واژه یاد نمیدهد؛ خواندنش یاد میدهد.
مسئله
یاسمن دو گلدانِ لوبیا داشت. یکی را کنارِ پنجره گذاشت و یکی را گوشهی اتاق. گلدانِ کنارِ پنجره بهتر رشد کرد. او گفت: «پس نورِ بیشتر باعثِ رشدِ بهتر شد.» فرضِ پنهانش چیست؟ چه خبری حرفش را سست میکند؟راهحل، قدمبهقدم
- قدم ۱: فرضِ احتمالی: «جز نور، همهچیزِ دو گلدان یکی بوده است»: خاک، آب، دانه و اندازهی گلدان.
- قدم ۲: اگر نباشد چه؟ برعکسش: «گلدانِ کنارِ پنجره آبِ بیشتری هم گرفته است.» حالا شاید آب علت باشد، نه نور. ادعا فرو ریخت؛ پس این همان فرضِ پنهان است.
- قدم ۳: پس خبرِ «گلدانِ کنارِ پنجره آبِ بیشتری هم گرفت» حرفِ یاسمن را سست میکند. خبرِ «گلدانِ کنارِ پنجره برگهای بیشتری داد» سستش نمیکند؛ فقط همان رشدِ بهتر را دوباره میگوید.
یک معمای تازه
با فرزندتان امتحان کنید
معما
متنِ «سنجابها و بلوط»:
در جنگلهای بلوطِ زاگرس، سنجابها در پاییز بلوط جمع میکنند و هر کدام را جایی زیرِ خاک پنهان میکنند. زمستان که غذا کم است، سراغِ همین جاها میروند و خیلی از بلوطها را پیدا میکنند و میخورند. ولی همهی بلوطها پیدا نمیشوند. بهار، از بعضی از همین بلوطهای پیدانشده، نهالِ تازهی بلوط سبز میشود.
کدام جمله را میشود از خودِ این متن فهمید؟
یک اشاره
برای هر گزینه دنبالِ جملهای از متن بگردید که آن را ثابت کند. گواه گاهی یک جمله نیست؛ دو یا سه جمله با هماند.
جواب و راهحل کامل
جواب: بعضی از نهالهای تازهی بلوط از بلوطهایی سبز میشوند که سنجابها زیرِ خاک پنهان کرده بودند.
جملهی گواه برای هر گزینه: برای هر جمله میپرسیم کدام جملهی متن آن را ثابت میکند.
«همهی بلوطها را پیدا میکنند»: جملهی سوم درست برعکسش را میگوید: «همهی بلوطها پیدا نمیشوند». متن این گزینه را رد میکند.
«بلوط را از هر خوراکِ دیگری بیشتر دوست دارند»: متن میگوید سنجابها بلوط جمع میکنند، ولی هیچ جملهای بلوط را با خوراکهای دیگر مقایسه نمیکند. گواه ندارد.
«از تنهی درخت بالا بروند»: شاید در دنیا درست باشد، ولی هیچ جملهی متن از بالا رفتنِ سنجاب حرف نمیزند. گواه ندارد؛ این گزینه دانستهی ماست، نه حرفِ متن.
«بعضی از نهالهای تازه … از بلوطهای پنهانشدهی سنجابها»: گواهش سه جمله با هم است. جملهی اول: سنجابها بلوطها را زیرِ خاک پنهان میکنند. جملهی سوم: همهشان پیدا نمیشوند. جملهی آخر: از بعضی از «همین» بلوطهای پیدانشده، نهالِ تازه سبز میشود. پس دستکم بعضی از نهالهای تازه از بلوطهایی سبز شدهاند که سنجابها پنهان کرده بودند. جواب: همین گزینه.
این گزینه با هیچ جملهای از متن هملفظ نیست؛ گواهش از کنارِ هم گذاشتنِ چند جمله به دست میآید، و واژهی «همین» در جملهی آخر پیوندِ آنها را نشان میدهد. جوابِ درستِ درکِ مطلب گاهی همینطور است: حرفِ متن را با واژههای دیگر میگوید.
اشتباه رایج
انتخابِ گزینهای که در دنیا درست است ولی متن آن را نمیگوید، یا پذیرفتنِ «با هم زیاد شدهاند، پس یکی علتِ دیگری است» بیآنکه بپرسیم چیزِ سومی در کار هست یا نه.
این نوع سؤال در آزمون
سؤالهای کلامی (واژه، خواندن و استدلال) حدود ۲۱٪ دفترچهی اولِ آزمونِ ورودیِ پایهی هفتم در سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۵ بودهاند، بیش از هر خانوادهی دیگر. ترتیبِ جملهها، درکِ متن و استدلالِ انتقادی (علت، فرضِ پنهان، خبری که حرفی را سست میکند) حدود ۱۲٪ از کلِ دفترچهاند.
همین راهبرد، در فکرستان
در بخش آمادگی آزمون فکرستان، واحد ۱۳، خواندن و استدلال، همین نوع سؤال را با ۳ درس کوتاه، مثالهای حلشده و ۳۴ معما با راهنمای پلهپله آموزش میدهد. بدون ساعت و نمره. این بخش اختیاری است و روشن کردنش با شماست.
حساب را پدر یا مادر میسازد و رضایتش را همانجا ثبت میکند؛ فرزندتان با نام مستعار وارد میشود. فکرستان تبلیغ و ردیاب ندارد.
همین فکر، عمیقتر
بهروزرسانی: ۷ آبان ۱۴۰۵