برای خانواده‌ها · از پایهٔ چهارم تا پایهٔ نهم و بعد از آن
نقشهٔ چندسالهٔ فکرستان
سی ایستگاه در چهار مسیر، در ۳ فاز. این نقشه نشان می‌دهد هر سال معمولاً کجای راه هستید؛ ولی ساعت این سفر دست بچه است.
- تسلط، نه سنهر ایستگاه وقتی تمام می‌شود که بلد شده باشد؛ نه وقتی که تقویم بگوید.
- تندتر هم درست استچیزی را از قبل بلد است؟ با آزمون کوتاه از آن ایستگاه رد می‌شود.
- آرام‌تر هم درست استیک مسیر را می‌شود مدتی کنار گذاشت و بعد برگشت؛ همه‌چیز سر جایش می‌ماند.
چهار مسیر، کنار هم
سال به سال، ایستگاه به ایستگاه
پایهٔ چهارم· ایستگاه ۱ تا ۵، فاز کشف و بازی
- ریاضیالگوها و شمارش منظم، ارزش مکانی و دستگاه‌های عددی و…
- فیزیکاندازه‌گیری و یکاها، جرم، حجم و چگالی و…
- نجومآسمان شب و صورت‌های فلکی، روز و شب: چرخش زمین و…
- برنامه‌نویسیالگوریتم بدون کامپیوتر، دنباله‌ی دستورها و ربات روی شبکه و…
فکرستان: آزمون شروع و اولین ایستگاه
مسابقه: اولین تجربه‌ی کانگورو (سطح پایه‌ی ۳ و ۴)
معمولاً
پایهٔ پنجم· ایستگاه ۶ تا ۱۰، فاز کشف و بازی
- ریاضیمنطق و معماهای راستگو/دروغگو، اصل جمع و اصل ضرب و…
- فیزیکگرما و دما، نور و سایه، آینه و…
- نجومفصل‌ها و محور کج زمین، مقیاس فاصله‌ها در کیهان و…
- برنامه‌نویسیدودویی و نمایش اطلاعات، منطق بولی و…
مسابقه: کانگورو سطح پایه‌ی ۵ و ۶
معمولاً
فکرستان: پایان فاز ۱: جمع‌بندی کشف و بازی
پایهٔ ششم· ایستگاه ۱۱ تا ۱۵، فاز اندازه‌گیری و کمی‌کردن
- ریاضیاعداد اول، ب.م.م و ک.م.م، اعشار، درصد، نسبت و تناسب و…
- فیزیکفشار و اصل ارشمیدس، سرعت، شتاب و نمودار حرکت و…
- نجومکره‌ی سماوی و دستگاه افقی، ستاره‌ی قطبی و عرض جغرافیایی و…
- برنامه‌نویسیپایتون: متغیر، ورودی و خروجی، پایتون: شرط و حلقه و…
مسابقه: چالش بی‌بر (Bebras) برای تفکر محاسباتی
معمولاً
مدرسه: آزمون ورودی مدارس استعدادهای درخشان (تیزهوشان)، ششم به هفتم
پایهٔ هفتم· ایستگاه ۱۶ تا ۲۰، فاز اندازه‌گیری و کمی‌کردن
- ریاضیجایگشت و ترکیب، اصل لانه کبوتری و…
- فیزیکگرمای ویژه، تغییر حالت و انبساط، بازتاب، شکست و عدسی و…
- نجومقدر ظاهری ستارگان، زمان نجومی و نصف‌النهار و…
- برنامه‌نویسیرشته‌ها و پردازش متن، تابع و تجزیه‌ی مسئله و…
مسابقه: مسئله‌های سبک AMC 8
معمولاً
فکرستان: پایان فاز ۲: جمع‌بندی کمی‌کردن
پایهٔ هشتم· ایستگاه ۲۱ تا ۲۵، فاز استدلال و اثبات
- ریاضیهم‌نهشتی، تشابه و قضیه‌ی تالس، قضیه‌ی فیثاغورس و دایره و…
- فیزیکحرکت دوبعدی و پرتابی، تکانه و برخورد و…
- نجومگرانش و مدار: قانون سوم کپلر کمی، زندگی و مرگ ستارگان و…
- برنامه‌نویسیجمع پیشوندی و شبکه‌های دوبعدی، الگوریتم‌های عددی و…
مسابقه: اولین مسابقه‌ی USACO در بخش برنز
معمولاً
مسابقه: مسئله‌های سبک IJSO (المپیاد علوم نوجوانان)
معمولاً
پایهٔ نهم· ایستگاه ۲۶ تا ۳۰، فاز استدلال و اثبات
- ریاضیهم‌نهشتی پیمانه‌ای (حساب ساعتی)، نظریه‌ی گراف مقدماتی و…
- فیزیکمدارهای سری و موازی، میدان مغناطیسی و القا و…
- نجومکهکشان راه شیری و کهکشان‌ها، کیهان‌شناسی مقدماتی و…
- برنامه‌نویسیبرنامه‌نویسی پویا مقدماتی، گراف: پیمایش BFS و DFS و…
مسابقه: مسئله‌های سبک المپیاد نجوم نوجوانان (Junior IOAA)
معمولاً
مدرسه: آزمون ورودی تیزهوشان و نمونه دولتی، نهم به دهم
فکرستان: ایستگاه ۳۰: دروازه‌ی المپیاد
پایهٔ دهم· بعد از ایستگاه ۳۰
آمادگی جدی المپیاد با مسئله‌های واقعی مسابقه.
مسابقه: مرحله‌ی اول المپیادهای علمی کشور
معمولاً
در دست نوشتن
این سه مسیر در حال نوشته شدن است و هنوز انتخاب‌شدنی نیست.
شیمیبه‌زودی
با بلور
ماده‌ها از چه ساخته شده‌اند و چطور تغییر می‌کنند.
زیستبه‌زودی
با جوانه
موجودات زنده؛ از دانه و برگ تا بدن و یاخته.
هوش مصنوعیبه‌زودی
با اَلَک
ماشین‌ها چطور از داده الگو پیدا می‌کنند.
۳ فاز
هر فاز چه چیزی می‌سازد
فاز ۱: پایهٔ چهارم و پنجم
کشف و بازی
ایستگاه ۱ تا ۱۰ · حدود ۲ سال
کودک با آزمایش دستی، رصد با چشم، معما و الگوریتم‌های بی‌کامپیوتر یاد می‌گیرد دقیق نگاه کند، منظم بشمارد و بپرسد «چرا؟».
- ریاضی
- الگو و شمارش منظم، ارزش مکانی، زوج و فرد و بخش‌پذیری، کسر، محیط و مساحت، منطق راستگو و دروغگو، اصل جمع و ضرب، تقارن و هندسه‌ی فضایی، دنباله‌ها؛ و در پایان راهبردهای حل مسئله در سطح کانگورو.
- فیزیک
- اندازه‌گیری و یکا، چگالی و شناوری، تندی، نیرو و اصطکاک، اهرم و قرقره، گرما و دما، نور و سایه، صدا، مدار ساده و آهنربا؛ همه با آزمایش‌های خانگی و بدون فرمول سنگین.
- نجوم
- آسمان شب و صورت‌های فلکی، روز و شب، اهله‌ی ماه، خورشید، منظومه‌ی شمسی، فصل‌ها، مقیاس فاصله‌ها در کیهان، گرفت‌ها، تقویم، و رصد با چشم و دوربین دوچشمی.
- برنامه‌نویسی
- الگوریتم بدون کامپیوتر، دستور و حلقه و شرط با ربات روی شبکه، مرتب‌سازی دستی، عددهای دودویی، منطق بولی، برنامه‌نویسی بلوکی در خود فکرستان، جستجو، و پشته و صف با معماهای بی‌بر (Bebras).
آنچه پدر و مادر می‌بینندجلسه‌های کوتاه ۱۰ تا ۲۰ دقیقه‌ای، آزمایش‌های ساده با وسایل خانه، معماهایی که کودک دوست دارد برای شما تعریف کند، و در پایان فاز یک آزمون نمونه به سبک کانگورو.
فاز ۲: پایهٔ ششم و هفتم
اندازه‌گیری و کمی‌کردن
ایستگاه ۱۱ تا ۲۰ · حدود ۲ سال
شهود فاز اول به عدد، نمودار و فرمول ساده تبدیل می‌شود و کودک اولین برنامه‌های واقعی‌اش را به زبان پایتون می‌نویسد.
- ریاضی
- اعداد اول و ب.م.م و ک.م.م، اعشار و درصد و تناسب، اعداد صحیح، زاویه و مثلث، جبر مقدماتی و معادله، جایگشت و ترکیب، اصل لانه کبوتری، صفحه‌ی مختصات، توان و نماد علمی، احتمال مقدماتی؛ و در پایان مسئله‌های سبک AMC 8.
- فیزیک
- فشار و اصل ارشمیدس، سرعت و شتاب و نمودار حرکت، قوانین نیوتون، کار و انرژی و توان، گشتاور و تعادل، گرمای ویژه، بازتاب و شکست و عدسی، موج، بار الکتریکی و قانون اهم؛ و در پایان تحلیل ابعادی و تخمین به سبک IJSO.
- نجوم
- کره‌ی سماوی و دستگاه افقی، ستاره‌ی قطبی و عرض جغرافیایی، قوانین کپلر به‌صورت کیفی، رنگ و قدر ستارگان، تلسکوپ، زمان نجومی، سیارک و دنباله‌دار و شهاب، اختلاف منظر، و دستگاه مختصات استوایی.
- برنامه‌نویسی
- پایتون از صفر (متغیر، شرط، حلقه، لیست، رشته و تابع)، شبیه‌سازی و جستجوی کامل به سبک USACO برنز، مرتب‌سازی و پیچیدگی زمانی، الگوریتم حریصانه، و ترکیبیات کاغذی مرحله‌ی اول المپیاد کامپیوتر.
آنچه پدر و مادر می‌بینندجلسه‌های ۲۰ تا ۳۵ دقیقه‌ای، اولین برنامه‌های پایتونی که کودک خودش نوشته و اجرا کرده، جدول‌ها و نمودارهایی که از آزمایش‌هایش کشیده، و در پایان فاز آزمون‌های نمونه به سبک AMC 8، بی‌بر و IJSO.
فاز ۳: پایهٔ هشتم و نهم
استدلال و اثبات
ایستگاه ۲۱ تا ۳۰ · حدود ۲ سال
کودک از «جواب درست» به «چرا درست است» می‌رسد: اثبات می‌نویسد، پدیده‌ها را مدل‌سازی می‌کند و الگوریتم طراحی می‌کند تا به آستانه‌ی مرحله‌ی اول المپیادهای کشوری برسد.
- ریاضی
- هم‌نهشتی و تشابه و قضیه‌ی تالس، فیثاغورس و دایره، دستگاه معادلات و تابع خطی، رشد نمایی و لگاریتم مقدماتی، استقرا و روابط بازگشتی، حساب پیمانه‌ای، گراف، چندجمله‌ای و معادله‌ی درجه دوم، مثلثات و بردار؛ و در پایان نامساوی‌ها و راهبردهای اثبات.
- فیزیک
- حرکت پرتابی، تکانه و برخورد، حرکت دایره‌ای و گرانش نیوتون، نوسان فنر و آونگ، گاز کامل، مدارهای سری و موازی، میدان مغناطیسی و القا، اپتیک هندسی، فوتون و اتم؛ و در پایان آزمایشگاه، داده و خطا.
- نجوم
- قانون سوم کپلر به‌صورت کمی، زندگی و مرگ ستارگان، طیف‌سنجی و اثر دوپلر، تابش جسم سیاه، قدر مطلق و مدول فاصله، کهکشان‌ها، کیهان‌شناسی مقدماتی، سفر فضایی، سیارات فراخورشیدی؛ و در پایان نجوم کروی کمی و تحلیل داده.
- برنامه‌نویسی
- جمع پیشوندی، الگوریتم‌های عددی، دیکشنری و مجموعه، جستجوی دودویی، بازگشت و پسگرد، برنامه‌نویسی پویا، پیمایش گراف با BFS و DFS، ساختمان‌های داده و بیت‌ها؛ و در پایان مسابقه‌ی آزمایشی در آستانه‌ی بخش نقره‌ی USACO و مرحله‌ی دوم.
آنچه پدر و مادر می‌بیننداثبات‌های کوتاهی که کودک به زبان خودش نوشته، گزارش آزمایش با جدول داده و خطا، برنامه‌هایی که مسئله‌های مسابقه‌ای را حل می‌کنند، و در پایان فاز آزمون‌های آزمایشی در سطح مرحله‌ی اول المپیاد.
نقطه‌های راه
مسابقه‌ها و آزمون‌هایی که سر راه است
- نقطه‌های خود فکرستان
- مسابقه
- مدرسه
- معمولاً (قطعی نیست)
پایهٔ چهارم
فکرستان: آزمون شروع و اولین ایستگاه
کنار ایستگاه ۱
کودک از ایستگاهی شروع می‌کند که آمادگی‌اش را دارد. اگر چیزی را از قبل بلد است، با آزمون پرش از آن رد می‌شود.
پایهٔ چهارم
مسابقه: اولین تجربه‌ی کانگورو (سطح پایه‌ی ۳ و ۴)
معمولاًکنار ایستگاه ۴ریاضی
کانگورو مسابقه‌ای بین‌المللی با سؤال‌های منطق، الگو، تجسم فضایی و هندسه‌ی شهودی است و سطح‌هایش بر اساس پایه است. اگر در مدرسه یا شهرتان برگزار می‌شود، زمان، هزینه و برگزارکننده را از اطلاعیه‌ی همان سال بپرسید؛ سؤال‌های سال‌های گذشته هم تمرین خوبی است. هدف فقط تجربه و لذت است، نه نتیجه.
پایهٔ پنجم
مسابقه: کانگورو سطح پایه‌ی ۵ و ۶
معمولاًکنار ایستگاه ۱۰ریاضی
ایستگاه ۱۰ ریاضی جمع‌بندی راهبردهای حل مسئله به سبک کانگوروست: حل رو به عقب، حالت‌بندی، رسم شکل و جدول. شرکت در خود مسابقه اختیاری است.
پایهٔ پنجم
فکرستان: پایان فاز ۱: جمع‌بندی کشف و بازی
کنار ایستگاه ۱۰
در هر چهار مسیر یک ایستگاه جمع‌بندی و یک آزمون نمونه به سبک کانگورو و بی‌بر. از این‌جا به بعد جلسه‌ها کمی بلندتر و عددی‌تر می‌شوند.
پایهٔ ششم
مسابقه: چالش بی‌بر (Bebras) برای تفکر محاسباتی
معمولاًکنار ایستگاه ۱۱برنامه‌نویسی
بی‌بر مسابقه‌ای بین‌المللی با سؤال‌های کوتاه تفکر محاسباتی است که دانش برنامه‌نویسی لازم ندارد و گروه‌های سنی جدا دارد. نسخه‌ی ایرانی آن در سال‌های گذشته برگزار شده، ولی برگزاری منظمش را تأیید نکردیم؛ اگر برگزار نشد، سؤال‌های سال‌های قبل تمرین خوبی است. ایستگاه ۱۰ کامپیوتر برای همین سبک آماده می‌کند.
پایهٔ ششم
مدرسه: آزمون ورودی مدارس استعدادهای درخشان (تیزهوشان)، ششم به هفتم
کنار ایستگاه ۱۵ریاضی
این آزمون در پایان پایه‌ی ششم برگزار می‌شود و بیشتر سؤال‌های هوش، استعداد و استدلال دارد تا درس. الگویابی، منطق، تجسم فضایی و شمارش در ایستگاه‌های ۱ تا ۱۵ کمک می‌کند، ولی فکرستان کلاس آمادگی این آزمون نیست. زمان و منابع را فقط از اطلاعیه‌ی رسمی آموزش‌وپرورش همان سال بگیرید؛ در سال‌های اخیر تاریخ آن جابه‌جا هم شده است.
پایهٔ هفتم
مسابقه: مسئله‌های سبک AMC 8
معمولاًکنار ایستگاه ۲۰ریاضی
AMC 8 مسابقه‌ای ۲۵ سؤالی و ۴۰ دقیقه‌ای برای دانش‌آموزان پایه‌ی هشتم و پایین‌تر است که معمولاً در زمستان برگزار می‌شود. ایستگاه ۲۰ ریاضی با آزمون نمونه‌ی همین سبک تمام می‌شود. شرکت رسمی از ایران تضمین‌شده نیست؛ سؤال‌های سال‌های گذشته را می‌شود در خانه با زمان‌سنج تمرین کرد. پایه‌ی هشتم هنوز در محدوده‌ی سنی این مسابقه است.
پایهٔ هفتم
فکرستان: پایان فاز ۲: جمع‌بندی کمی‌کردن
کنار ایستگاه ۲۰
ایستگاه‌های جمع‌بندی با آزمون‌های نمونه به سبک AMC 8، IJSO، بی‌بر و ترکیبیات مرحله‌ی اول المپیاد کامپیوتر.
پایهٔ هشتم
مسابقه: اولین مسابقه‌ی USACO در بخش برنز
معمولاًکنار ایستگاه ۲۳برنامه‌نویسی
USACO مسابقه‌ی آنلاین برنامه‌نویسی است که هر فصل چند دور، معمولاً از زمستان تا اوایل بهار، دارد و همه از بخش برنز شروع می‌کنند. شبیه‌سازی، جستجوی کامل، مرتب‌سازی، حریصانه و جمع پیشوندی (ایستگاه‌های ۱۴ تا ۲۱ کامپیوتر) همان ابزارهای بخش برنز است. شرایط شرکت دانش‌آموزان بیرون از آمریکا را هر سال از سایت رسمی بررسی کنید.
پایهٔ هشتم
مسابقه: مسئله‌های سبک IJSO (المپیاد علوم نوجوانان)
معمولاًکنار ایستگاه ۲۳فیزیک، ریاضی
IJSO المپیاد بین‌المللی علوم برای دانش‌آموزان ۱۵ ساله و کوچک‌تر (سن در ۳۱ دسامبر سال مسابقه) است و تیم هر کشور با یک گزینش ملی انتخاب می‌شود. مسیر گزینش در ایران را تأیید نکردیم؛ هدف ما حل مسئله‌های همین سبک است: انرژی، نیرو، اندازه‌گیری، یکا و تحلیل ابعادی.
پایهٔ نهم
مسابقه: مسئله‌های سبک المپیاد نجوم نوجوانان (Junior IOAA)
معمولاًکنار ایستگاه ۲۷نجوم، فیزیک، ریاضی
المپیاد نجوم نوجوانان از سال ۲۰۲۲ برگزار می‌شود. طبق آیین‌نامه‌ی سال ۲۰۲۵، شرکت‌کننده در ۳۰ ژوئن سال مسابقه حداکثر ۱۶ سال دارد و دست‌کم دو سال تا پایان دبیرستانش مانده است. شرکت تیم ایران و مسیر گزینش را تأیید نکردیم؛ سرفصل آن (کپلر، قدر و فاصله، طیف، کره‌ی سماوی، تلسکوپ) در ایستگاه‌های ۲۱ تا ۳۰ نجوم پوشش داده می‌شود.
پایهٔ نهم
مدرسه: آزمون ورودی تیزهوشان و نمونه دولتی، نهم به دهم
کنار ایستگاه ۳۰ریاضی، فیزیک
این آزمون در پایان پایه‌ی نهم برگزار می‌شود. زمان، منابع و سهم سؤال‌های درسی و هوشی را فقط از اطلاعیه‌ی رسمی آموزش‌وپرورش همان سال بگیرید. فکرستان برای این آزمون برنامه‌ی جداگانه ندارد، ولی ریاضی و استدلال فاز ۳ پشتوانه‌ی خوبی است.
پایهٔ نهم
فکرستان: ایستگاه ۳۰: دروازه‌ی المپیاد
کنار ایستگاه ۳۰
ایستگاه پایانی هر مسیر یک آزمون آزمایشی در سطح مرحله‌ی اول است: نامساوی‌ها و اثبات در ریاضی، آزمایشگاه و خطا در فیزیک، نجوم کروی کمی در نجوم، و مسابقه‌ی آزمایشی در کامپیوتر.
پایهٔ دهم
مسابقه: مرحله‌ی اول المپیادهای علمی کشور
معمولاًکنار ایستگاه ۳۰
طبق اطلاعیه‌های سال ۱۴۰۴–۱۴۰۵ که در سایت‌های آموزشی بازنشر شده، دانش‌آموزان پایه‌ی دهم و یازدهم می‌توانند در مرحله‌ی اول ثبت‌نام کنند؛ پس پایه‌ی دهم معمولاً اولین فرصت است و پایه‌ی یازدهم فرصت دوم. ثبت‌نام معمولاً در پاییز انجام می‌شود. مرحله‌ی اول کامپیوتر کاغذی است و برنامه‌نویسی ندارد. شرایط و زمان هر سال را فقط از اطلاعیه‌ی رسمی همان سال بگیرید.
ایستگاه ۳۰
آخر نقشه چه چیزی در دست دارد
- ریاضیآشنایی محکم با چهار حوزه‌ی المپیاد ریاضی (جبر، هندسه، ترکیبیات و نظریه‌ی اعداد)، در حدی که سؤال‌های مرحله‌ی اول سال‌های گذشته را بفهمد، بخشی از آن‌ها را حل کند و یک اثبات کوتاه و کامل بنویسد.
- فیزیکمدل‌سازی پدیده‌ها در مکانیک، گرما، الکتریسیته، موج و نور در سطح مفهومی و کمی، همراه با تحلیل ابعادی، تخمین و کار با داده و خطای آزمایش؛ آماده برای شروع آمادگی مرحله‌ی اول المپیاد فیزیک.
- نجومپایه‌ی هر چهار حوزه‌ی مرحله‌ی اول نجوم: نجوم کروی، مکانیک سماوی، اخترفیزیک و کیهان‌شناسی، و ابزارشناسی و رصد؛ همراه با تجربه‌ی واقعی رصد آسمان.
- برنامه‌نویسیترکیبیات و منطق لازم برای مرحله‌ی اول کاغذی المپیاد کامپیوتر، و برنامه‌نویسی پایتون با الگوریتم‌های پایه (جستجو، مرتب‌سازی، حریصانه، بازگشت، برنامه‌نویسی پویا و گراف) در آستانه‌ی بخش نقره‌ی USACO.
بعد از نقشه
بعد از ایستگاه ۳۰
ایستگاه ۳۰ پایان راه نیست، دروازه‌ی آن است. بعد از فکرستان، آمادگی جدی المپیاد معمولاً از پایه‌ی دهم شروع می‌شود: حل سؤال‌های مرحله‌ی اول سال‌های گذشته، کتاب‌های تخصصی هر رشته و ریاضی دبیرستان که مرحله‌ی اول به آن تکیه دارد. پایه‌ی دهم معمولاً اولین فرصت شرکت در مرحله‌ی اول است و پایه‌ی یازدهم فرصت دوم؛ مرحله‌ی دوم تشریحی است و برگزیدگانش به دوره‌ی تابستانی باشگاه دانش‌پژوهان جوان می‌روند، و تیم‌های ملی IMO، IPhO، IOAA و IOI در مراحل بعدی از میان آن‌ها انتخاب می‌شوند. بیشتر بچه‌هایی که این راه را می‌روند به تیم ملی نمی‌رسند و این شکست نیست: فکرکردن دقیق، اثبات‌نوشتن، آزمایش‌کردن و برنامه‌نویسی که در این سال‌ها ساخته شده، در مدرسه، دانشگاه و هر کار دیگری همراهشان می‌ماند. انتخاب یک یا دو رشته برای تمرکز در دبیرستان تصمیمی است که بهتر است با خود کودک و بر اساس علاقه‌اش گرفته شود.
منابع این نقشه
فازها و ایستگاه‌ها از برنامهٔ درسی خود فکرستان آمده است. دربارهٔ مسابقه‌ها و آزمون‌ها، صفحه‌های برگزارکنندگان و خبرهای آموزشی را در مهر ۱۴۰۵ بررسی کرده‌ایم: باشگاه دانش‌پژوهان جوان، آزمون ورودی مدارس استعدادهای درخشان، کانگورو، بی‌بر، و مسابقه‌های جهانی AMC 8 · IJSO · Junior IOAA · USACO.
هیچ تاریخی ننوشته‌ایم، چون هر سال عوض می‌شود. پیش از ثبت‌نام، اطلاعیهٔ رسمی همان سال را ببینید.
از ایستگاهی شروع کنید که مال خود بچه است
آزمون شروع چند دقیقه طول می‌کشد و جای مناسب هر مسیر را نشان می‌دهد.