کودک از ریاضی بدش می‌آید؟ ۷ فعالیت خانگی برای دوست داشتن ریاضی
نگرانی بزرگ‌ترها از ریاضی می‌تواند به بچه‌ها هم برسد. هفت فعالیت سادهٔ خانگی با خرید، آشپزی، الگو و معما، جمله‌های نمونه و اینکه کی کمک بگیریم.
خواندن: حدود ۷ دقیقهنویسنده: تیم فکرستانبازبینی: بازبین آموزشی فکرستان (با کمک هوش مصنوعی)
پاسخ کوتاه: بسیاری از بچه‌هایی که می‌گویند «از ریاضی بدم می‌آید» در واقع از حس گیر کردن بدشان می‌آید، نه از خود ریاضی. سه چیز کمک می‌کند: ریاضی را از دفتر بیرون بیاوریم و در زندگی روزمره ببینیم (خرید، آشپزی، بازی)، از ملموس شروع کنیم و بعد سراغ عدد و نماد برویم، و نگرانی خودمان از ریاضی را جلوی بچه بلند نگوییم. این کارها ده دقیقه در روز وقت می‌گیرند و تخصص نمی‌خواهند.
چرا بعضی بچه‌ها از ریاضی بدشان می‌آید؟
ریاضی درسی است که «گیر کردن» در آن خیلی دیده می‌شود: جواب یا درست است یا غلط، و یک قدمِ نفهمیده چند قدم بعدی را هم سخت می‌کند. کودکی که چند بار پشت‌سرهم گیر کرده، کم‌کم نتیجه می‌گیرد «من ریاضی‌ام خوب نیست». این برچسب از خود اشتباه آسیب بیشتری دارد.
نگرانی بزرگ‌ترها هم نقش دارد. در یک پژوهش، اضطراب ریاضی معلم‌های زن کلاس اول و دوم با باور کلیشه‌ای «پسرها در ریاضی بهترند» و پیشرفت کمتر ریاضی در دختران کلاسشان همراه بود (Beilock و همکاران، ۲۰۱۰). در پژوهش دیگری، فرزندان والدینی که از ریاضی اضطراب داشتند، در طول سال تحصیلی ریاضی کمتری یاد گرفتند؛ اما فقط وقتی آن والدین زیاد در تکلیف ریاضی کمک می‌کردند (Maloney و همکاران، ۲۰۱۵). پیام این یافته سرزنش والدین نیست. پیامش این است که شکل کمک مهم است: کمکِ همراه با دلشوره و «من هم هیچ‌وقت نفهمیدم» می‌تواند همان دلشوره را منتقل کند.
گفت‌وگوی ریاضی در خانه چقدر اثر دارد؟
در یک آزمایش میدانی که در نشریهٔ Science منتشر شد، خانواده‌های کودکان کلاس اول یک برنامهٔ ساده داشتند: چند دقیقه داستان کوتاه و پرسش ریاضی پیش از خواب. کودکانی که خانواده‌شان این کار را مرتب‌تر انجام داد، در پایان سال در ریاضی پیشرفت بیشتری داشتند؛ و بیشترین سود را فرزندان والدینی بردند که خودشان از ریاضی نگران بودند (Berkowitz و همکاران، ۲۰۱۵). یعنی لازم نیست شما «ریاضی‌دان» باشید. یک گفت‌وگوی کوتاه، شاد و منظم کافی است.
از ملموس به تصویری، بعد به عدد
بچه‌ها مفهوم را وقتی بهتر می‌سازند که اول آن را با دست ببینند، بعد با یک تصویر ساده، و در آخر با نماد. پژوهشگران این ترتیب را «کم‌رنگ کردن ملموس» (concreteness fading) می‌نامند و مرور شواهد نشان می‌دهد این ترتیب می‌تواند از شروع مستقیم با نماد یا ماندن همیشگی در اشیای ملموس مفیدتر باشد (Fyfe و همکاران، ۲۰۱۴). مثال: کسر را اول با بریدن نان، بعد با کشیدن دایره و تقسیمش، و آخر با نوشتن ۳/۴ نشان دهید.
هفت فعالیت خانگی برای دوست داشتن ریاضی
۱. خرید و تخمین
پیش از رسیدن به صندوق بپرسید: «فکر می‌کنی جمعش حدوداً چقدر می‌شود؟» تخمین زدن، حس عدد را تقویت می‌کند و جواب دقیق نمی‌خواهد. بعد با هم ببینید چقدر نزدیک بود.
۲. آشپزی و کسر
«دستور برای ۴ نفر است؛ ما ۶ نفریم. چقدر برنج بریزیم؟» نصف و یک‌چهارم پیمانه، کسر را واقعی می‌کند.
۳. شکار الگو
در کاشی‌ها، فرش، ردیف صندلی‌ها یا اعداد پلاک ماشین‌ها دنبال الگو بگردید. «بعدی چه می‌شود؟ از کجا فهمیدی؟» الگویابی پایهٔ جبر و استدلال است.
۴. بازی تخته‌ای با تاس
بازی‌هایی که در آن مهره روی خانه‌های شماره‌دار جلو می‌رود، شمردن و مقایسهٔ عدد را تمرین می‌دهند. در پژوهش Ramani و Siegler (۲۰۰۸) بازی تخته‌ای عددیِ خطی دانش عددی کودکان پیش‌دبستانی را بهتر کرد؛ برای بچه‌های بزرگ‌تر، بازی‌هایی با دو تاس، جمع و استراتژی همان نقش را بازی می‌کنند.
۵. معما و پازل
معماهای تصویری و منطقی (تا کردن کاغذ، ترازو، «کدام شکل فرق دارد؟») به کودک نشان می‌دهند که ریاضی فقط حساب کردن نیست، فکر کردن است. یک معما در روز کافی است. اگر فرزندتان در پایهٔ پنجم یا ششم است و شما شرکت در آزمون ورودی پایهٔ هفتم مدارس استعدادهای درخشان را در نظر دارید، صفحهٔ آمادگی آرام برای آزمون ورودی پایهٔ هفتم نشان می‌دهد که در بخش اختیاری «معماهای استدلال» فکرستان، همین نوع معماها چطور بدون ساعت و نمره، با راهبرد و مثال حل‌شده تمرین می‌شوند. برنامهٔ آرام برای خود آزمون را هم در آزمون تیزهوشان ششم بدون استرس نوشته‌ایم.
۶. «توضیح بده، من شاگردم»
بعد از هر مسئله بخواهید راه‌حلش را به شما «یاد بدهد». فراتحلیل Bisra و همکاران (۲۰۱۸) نشان داد واداشتن یادگیرنده به توضیح دادن، با یادگیری بهتر همراه است. وقتی کودک توضیح می‌دهد، خودش جای مبهم را پیدا می‌کند.
۷. یک پرسش ریاضی پیش از خواب
مثل همان آزمایش Berkowitz: یک پرسش کوتاه و بامزه، نه تمرین. «اگر هر شب دو صفحه بخوانی، کتاب ۴۰ صفحه‌ای کی تمام می‌شود؟» اگر خسته است، فردا.
چه بگوییم و چه نگوییم؟
| به‌جای این | این را بگویید |
|---|---|
| «من هم ریاضی‌ام بد بود، ارثی است.» | «ریاضی با تمرین بهتر می‌شود؛ من هم هنوز دارم یاد می‌گیرم.» |
| «این که آسان است!» | «این یکی فکر می‌خواهد؛ از کجا شروع کنیم؟» |
| «چرا باز غلط شد؟» | «بیا ببینیم کدام قدم را دوباره نگاه کنیم.» |
| «آفرین، چه باهوشی!» | «اینکه شکل کشیدی تا بفهمی، راه خوبی بود.» |
دربارهٔ اینکه چرا ستایش راهبرد بهتر از ستایش هوش است، راهنمای ذهنیت رشد برای والدین را ببینید.
در تکلیف ریاضی چطور کمک کنیم؟
- اول بپرسید، بعد بگویید: «صورت سؤال را برایم بخوان. چه چیزی را می‌دانیم؟»
- جواب را ندهید؛ یک قدم را نشان دهید. اگر باز گیر کرد، قدم بعدی را.
- اگر خودتان مطمئن نیستید، اشکالی ندارد بگویید «بیا با هم پیدا کنیم» یا از معلم بپرسید. لازم نیست همه‌چیز را بدانید؛ لازم است آرام باشید.
- کوتاه نگه دارید. اگر هر دو کلافه شده‌اید، استراحت کنید. ده دقیقهٔ آرام از یک ساعت اشک بهتر است.
برای اینکه آنچه یاد گرفته فراموش نشود، مرور کوتاه با فاصله کمک می‌کند؛ توضیحش را در مقالهٔ تمرین فاصله‌دار آورده‌ایم.
چه زمانی کمک بگیریم؟
همهٔ بچه‌ها گاهی در ریاضی گیر می‌کنند. اما اگر کودک پس از ماه‌ها تمرین منظم هنوز با کارهای پایه مثل مقایسهٔ دو عدد، شمردن معکوس یا حفظ کردن واقعیت‌های سادهٔ جمع، به‌طور غیرمنتظره و پایدار مشکل دارد، با معلم و مشاور مدرسه صحبت کنید. گاهی پشت این دشواری، یک تفاوت یادگیری مثل دیسکلکولیا هست؛ ارزیابی تخصصی و روش‌های آموزشی مناسب می‌تواند یادگیری را برای کودک آسان‌تر کند. همچنین اگر ریاضی باعث گریه، دل‌درد یا فرار از مدرسه می‌شود، با پزشک کودک یا روان‌شناس کودک مشورت کنید. کمک گرفتن یعنی مراقبت، نه شکست.
پرسش‌های پرتکرار
کلاس تقویتی لازم است؟
نه همیشه. اگر کلاس باعث شود کودک بیشتر فکر کند و توضیح بدهد، مفید است؛ اگر فقط حجم تمرین و فشار را بیشتر کند، ممکن است بیزاری را بیشتر کند. گاهی ده دقیقه ریاضیِ شاد در خانه، نقطهٔ شروع بهتری است.
روزی چقدر؟
برای بچه‌های دبستانی، چند دقیقه گفت‌وگو و یک معما در روز کافی است. مهم منظم بودن است، نه طول جلسه.
اگر خودم از ریاضی می‌ترسم چه کنم؟
در پژوهش Berkowitz، درست فرزندانِ والدینی که نگران ریاضی بودند بیشترین سود را از گفت‌وگوی ساختارمند بردند. از یک کتاب یا برنامهٔ آماده با پرسش‌های کوتاه استفاده کنید تا لازم نباشد خودتان پرسش بسازید.
سه تا پنج کار برای همین هفته
- یک بار در خرید، تخمین بزنید: «حدوداً چقدر می‌شود؟» و بعد با هم مقایسه کنید.
- سه شب، یک پرسش ریاضی پیش از خواب بپرسید؛ کوتاه، بامزه و بدون نمره.
- یک جمله از جدول بالا را انتخاب کنید و این هفته به‌جای «این که آسان است» یا «چه باهوشی» از آن استفاده کنید.
- یک بار بگویید «توضیح بده، من شاگردم» و فقط گوش کنید.
- یک معمای تصویری با هم حل کنید و بپرسید «اول چه حدسی زدی؟».
اگر دوست دارید فرزندتان ریاضی را قدم‌به‌قدم، با دست‌ورزی و معما بسازد، نقشهٔ مسیر فکرستان و دربارهٔ فکرستان را ببینید. راهنمای کامل‌تر یادگیری علوم در خانه را هم در ریاضی، فیزیک، نجوم و برنامه‌نویسی در خانه آورده‌ایم.
منابع
- Berkowitz, Schaeffer, Maloney, Peterson, Gregor, Levine & Beilock (2015), Math at home adds up to achievement in school, Science 350(6257) — آزمایش میدانی با کودکان کلاس اول؛ گفت‌وگوی کوتاه ریاضی والد و کودک با پیشرفت بیشتر همراه بود، به‌ویژه برای فرزندان والدین مضطرب از ریاضی
- Maloney, Ramirez, Gunderson, Levine & Beilock (2015), Intergenerational Effects of Parents' Math Anxiety on Children's Math Achievement and Anxiety, Psychological Science 26(9) — اضطراب ریاضی والد فقط وقتی با یادگیری کمتر کودک همراه بود که والد زیاد در تکلیف ریاضی کمک می‌کرد
- Beilock, Gunderson, Ramirez & Levine (2010), Female teachers' math anxiety affects girls' math achievement, PNAS 107(5) — اضطراب ریاضی معلمان کلاس اول و دوم با باورها و پیشرفت ریاضی دختران همراه بود
- Fyfe, McNeil, Son & Goldstone (2014), Concreteness Fading in Mathematics and Science Instruction, Educational Psychology Review 26(1) — حرکت از ملموس به تصویری و سپس انتزاعی
- Ramani & Siegler (2008), Promoting Broad and Stable Improvements in Low-Income Children's Numerical Knowledge Through Playing Number Board Games, Child Development 79(2) — بازی تخته‌ای عددی خطی؛ آزمودنی‌ها پیش‌دبستانی بودند
- Bisra, Liu, Nesbit, Salimi & Winne (2018), Inducing Self-Explanation: a Meta-Analysis, Educational Psychology Review 30 — فراتحلیل؛ واداشتن یادگیرنده به توضیح دادن با یادگیری بهتر همراه است
- British Dyslexia Association, Dyscalculia — توضیح دشواری یادگیری ریاضی (دیسکلکولیا) برای خانواده‌ها