بچه‌ام درس نمی‌خواند: انگیزهٔ درونی بدون جایزه و تهدید
جایزه و تهدید معمولاً انگیزه را فقط کوتاه‌مدت بالا می‌برند. سه نیاز اصلی کودک از نگاه پژوهش و راه‌های عملی: انتخاب دادن، هدف کوچک هفتگی و خانهٔ آرام.
خواندن: حدود ۷ دقیقهنویسنده: تیم فکرستانبازبینی: بازبین آموزشی فکرستان (با کمک هوش مصنوعی)
پاسخ کوتاه: جایزه و تهدید معمولاً کودک را برای مدتی کوتاه پشت میز می‌نشانند، اما علاقه را نمی‌سازند و گاهی کمش می‌کنند. پژوهش‌های انگیزه نشان می‌دهند بچه‌ها وقتی خودشان درس می‌خوانند که سه نیاز برآورده شود: کمی اختیار (خودمختاری)، حس «از پسش برمی‌آیم» (شایستگی) و رابطهٔ گرم با بزرگ‌ترها. یعنی به‌جای «اگر بخوانی، می‌خرم» بهتر است انتخاب بدهیم، کار را کوچک کنیم و تلاش را ببینیم.
انگیزهٔ درونی و بیرونی چه فرقی دارند؟
انگیزهٔ درونی یعنی کودک کاری را می‌کند چون خودش برایش جالب یا مهم است. انگیزهٔ بیرونی یعنی کار را برای جایزه، نمره یا دوری از تنبیه انجام می‌دهد. هر دو واقعی‌اند و هر دو در زندگی جا دارند؛ همهٔ تکلیف‌ها جذاب نیستند. ولی یادگیری عمیق و پایدار، مثل حل مسئله‌های سخت یا خواندن کتاب علمی برای دل خود، بیشتر از انگیزهٔ درونی تغذیه می‌شود.
نظریهٔ خودتعیین‌گری (Ryan و Deci، ۲۰۰۰) می‌گوید حتی انگیزهٔ بیرونی هم می‌تواند به‌تدریج «درونی» شود: کودک وقتی دلیل یک کار را بفهمد و احساس کند انتخابش با خودش است، آن را از آنِ خود می‌کند.
سه نیاز اصلی کودک برای انگیزه
| نیاز | یعنی | در خانه چه شکلی است |
|---|---|---|
| خودمختاری | «من هم در این تصمیم سهم دارم.» | انتخاب ترتیب درس‌ها یا زمان شروع؛ توضیح دادن «چرا» به‌جای «چون من گفتم» |
| شایستگی | «از پسش برمی‌آیم.» | تکه کردن کار بزرگ، شروع از چیزی که بلد است، دیدن پیشرفت نسبت به خودِ هفتهٔ پیش |
| ارتباط | «کسی کنارم هست که برایش مهمم.» | علاقه به آنچه یاد می‌گیرد، نه فقط نمره؛ گفت‌وگوی آرام بعد از روز سخت |
در پژوهش Grolnick و Ryan (۱۹۸۹)، کودکانی که والدینشان از خودمختاری آن‌ها حمایت می‌کردند، خودتنظیمی و شایستگی تحصیلی بیشتری داشتند. مرور Pomerantz و همکاران (۲۰۰۷) هم نتیجه گرفت شیوهٔ مشارکت والد (حمایت از اختیار کودک، تمرکز بر فرایند یادگیری و فضای عاطفی مثبت) از مقدار آن مهم‌تر است. بیشتر نشستن کنار کودک، اگر با کنترل و نگرانی باشد، لزوماً بهتر نیست.
جایزه بدهیم یا نه؟
در آزمایش مشهور Lepper و همکاران (۱۹۷۳)، کودکان پیش‌دبستانی‌ای که برای نقاشی کشیدن منتظر جایزه بودند، روزهای بعد در زمان آزاد کمتر سراغ نقاشی رفتند؛ ولی کودکانی که جایزهٔ غیرمنتظره گرفتند چنین افتی نداشتند. فراتحلیل Deci و همکاران (۱۹۹۹) روی ده‌ها آزمایش نشان داد پاداش‌های مادیِ از پیش اعلام‌شده برای کاری که ذاتاً جالب است، معمولاً انگیزهٔ درونی را کم می‌کنند؛ در مقابل، بازخورد کلامی مثبت چنین اثر منفی‌ای نداشت.
این یعنی:
- برای کارهایی که کودک خودش دوست دارد (کتاب، معما، آزمایش)، جایزهٔ مادی نگذارید. لذت را از او نگیرید.
- اگر گاهی جشن کوچکی می‌گیرید، بگذارید غیرمنتظره و برای تلاش باشد، نه قراردادِ «اگر این، آن».
- تشویق کلامی را به راهبرد و تلاش گره بزنید، نه به هوش. پژوهش Mueller و Dweck (۱۹۹۸) نشان داد ستایش «باهوشی» کودکان را پس از شکست شکننده‌تر می‌کند. جمله‌های نمونه را در راهنمای ذهنیت رشد ببینید.
تهدید و تنبیه چه می‌شود؟
«اگر نخوانی، گوشی تعطیل!» شاید امشب کار کند، اما پیام پنهانش این است که درس خواندن چیزی ناخوشایند است که فقط زیر فشار انجامش می‌دهیم. مرزها لازم‌اند و می‌توانند محکم باشند؛ تفاوت در این است که مرز از پیش، آرام و با توضیح گذاشته شود (مثلاً «ساعت‌های بدون صفحه» که خانواده با هم نوشته)، نه لحظهٔ عصبانیت. برای نوشتن چنین قاعده‌هایی، مقالهٔ زمان صفحه‌نمایش کودک ۹ تا ۱۴ سال یک قرارداد خانوادگی نمونه دارد.
انتخاب دادن، بدون رها کردن
فراتحلیل Patall و همکاران (۲۰۰۸) نشان داد دادن انتخاب با انگیزهٔ درونی بیشتر همراه است، به‌خصوص وقتی تعداد انتخاب‌ها کم باشد (دو تا چهار انتخاب)؛ با انتخاب‌های خیلی زیاد، سودش کمتر شد. پس چند انتخاب کوچک و روشن بهتر از تصمیم‌های بی‌پایان است. نمونه‌ها:
- «امروز اول ریاضی یا اول علوم؟»
- «بعد از عصرانه شروع کنیم یا بعد از بازی؟»
- «این ده تمرین را می‌خواهی دو قسمت کنی یا یک‌جا؟»
چارچوب (اینکه امروز درس هست) با شماست؛ جزئیات با کودک.
هدف کوچک، هفتگی، با روز استراحت
«امسال باید معدلت ۲۰ شود» برای کودک ۱۰ ساله آن‌قدر دور است که کاری از آن بیرون نمی‌آید. هدف‌های کوچک و نزدیک، حس شایستگی می‌سازند: «این هفته چهار روز، هر روز ۲۰ دقیقه». روز استراحت را هم از اول در برنامه بگذارید. هدفی که یک روز جاماندن آن را «خراب» نکند، پایدارتر است.
ما در فکرستان به همین دلیل به‌جای «زنجیرهٔ روزانه»ای که با یک روز غیبت می‌شکند، هدف هفتگی با روزهای استراحت گذاشته‌ایم؛ و تمرین یادگیری هیچ‌وقت محدود یا قفل نمی‌شود. برای اینکه یادگیری بماند، مرور کوتاه و فاصله‌دار هم کمک می‌کند که در مقالهٔ تمرین فاصله‌دار توضیح داده‌ایم.
چه بگوییم؟
| به‌جای این | این را بگویید |
|---|---|
| «تا درس نخوانی، از بازی خبری نیست!» | «برنامهٔ امروز چیست؟ کدام را اول انجام می‌دهی؟» |
| «ببین دخترخاله‌ات چقدر درس‌خوان است.» | «یادت هست ماه پیش این را بلد نبودی؟ ببین الان کجایی.» |
| «اگر ۲۰ بگیری، دوچرخه می‌خرم.» | «بیشتر از نمره، دوست دارم بدانم امروز چه چیز جالبی یاد گرفتی.» |
| «تنبل شده‌ای.» | «انگار این درس سخت شده. کجایش گیر است؟» |
چه زمانی نگران شویم؟
بی‌حوصلگی گاه‌به‌گاه طبیعی است. اما اگر بی‌انگیزگی ناگهانی است، چند هفته طول کشیده، و با نشانه‌هایی مثل غمگینی مداوم، کناره‌گیری از دوستان، تغییر خواب یا اشتها، زودرنجی شدید یا از دست دادن علاقه به کارهایی که قبلاً دوست داشت همراه است، شاید موضوع فقط درس نباشد. مؤسسهٔ ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) توصیه می‌کند در چنین مواردی با پزشک کودک یا متخصص سلامت روان صحبت کنید. گاهی هم پشت «درس نمی‌خواند» یک دشواری یادگیری، مشکل بینایی یا شنوایی، یا ماجرایی در مدرسه است؛ گفت‌وگو با معلم و مشاور مدرسه کمک می‌کند.
پرسش‌های پرتکرار
پس هیچ‌وقت جایزه ندهیم؟
لازم نیست سخت‌گیر باشید. جشن کوچک و غیرمنتظره برای تلاش، یا قدردانی کلامی صادقانه، مشکلی ندارد. چیزی که بهتر است کنار بگذارید، قراردادهای مداوم «اگر این کار را بکنی، آن را می‌گیری» برای کارهایی است که می‌توانند خودشان لذت‌بخش باشند.
اگر هیچ علاقه‌ای ندارد چه؟
از علاقه‌های فعلی‌اش شروع کنید: فوتبال آمار دارد، آشپزی کسر دارد، بازی ویدئویی منطق دارد. علاقه معمولاً از حس «از پسش برمی‌آیم» می‌آید؛ پس یک کار کوچک و موفق، از یک سخنرانی دربارهٔ اهمیت درس مؤثرتر است.
نوجوانم می‌گوید «به تو ربطی ندارد»!
در نوجوانی نیاز به خودمختاری بیشتر می‌شود. سهم تصمیم‌گیری او را بیشتر کنید و نقش خود را از «ناظر» به «مشاور» تغییر دهید. اگر فرزندتان در پایهٔ نهم است، برنامهٔ هفتگی آزمون تیزهوشان نهم همین تغییر نقش را با جزئیات توضیح می‌دهد.
سه تا پنج کار برای همین هفته
- هر روز یک انتخاب دو یا سه گزینه‌ای دربارهٔ ترتیب یا زمان درس بدهید.
- یک هدف هفتگی کوچک با هم بنویسید، با یک روز استراحت مشخص.
- یک قرارداد «اگر این، آن» را کنار بگذارید و به‌جایش یک بار تلاشش را با جمله‌ای دقیق ببینید.
- یک شب بپرسید «امروز چه چیز جالبی یاد گرفتی؟» و فقط گوش کنید، بدون سؤال دربارهٔ نمره.
- اگر نشانه‌های بخش «چه زمانی نگران شویم» را می‌بینید، این هفته با معلم یا مشاور مدرسه وقت بگیرید.
اگر دنبال مسیری هستید که در آن پیشرفت با تسلط سنجیده می‌شود و اشتباه خصوصی است، دربارهٔ فکرستان و نقشهٔ مسیر را ببینید.
منابع
- Ryan & Deci (2000), Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being, American Psychologist 55(1) — سه نیاز روانی پایه، خودمختاری، شایستگی و ارتباط
- Deci, Koestner & Ryan (1999), A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation, Psychological Bulletin 125(6) — پاداش‌های مادیِ از پیش اعلام‌شده برای کارهای جالب، انگیزهٔ درونی را کم کردند؛ بازخورد کلامی مثبت چنین اثری نداشت
- Lepper, Greene & Nisbett (1973), Undermining children's intrinsic interest with extrinsic reward, Journal of Personality and Social Psychology 28(1) — کودکان پیش‌دبستانی که برای نقاشی منتظر جایزه بودند، بعداً کمتر به‌دلخواه نقاشی کردند
- Patall, Cooper & Robinson (2008), The effects of choice on intrinsic motivation and related outcomes, Psychological Bulletin 134(2) — فراتحلیل؛ دادن انتخاب با انگیزهٔ درونی بیشتر همراه بود، به‌ویژه وقتی تعداد انتخاب‌های پی‌درپی کم بود (۲ تا ۴) و با انتخاب‌های زیاد سودش کمتر شد
- Grolnick & Ryan (1989), Parent styles associated with children's self-regulation and competence in school, Journal of Educational Psychology 81(2) — حمایت والد از خودمختاری با خودتنظیمی و شایستگی تحصیلی کودک همراه بود
- Pomerantz, Moorman & Litwack (2007), The How, Whom, and Why of Parents' Involvement in Children's Academic Lives, Review of Educational Research 77(3) — شیوهٔ مشارکت والد (حمایت از خودمختاری، تمرکز بر فرایند، عاطفهٔ مثبت) از مقدار آن مهم‌تر است
- Mueller & Dweck (1998), Praise for intelligence can undermine children's motivation and performance, Journal of Personality and Social Psychology 75(1) — ستایش هوش در برابر ستایش تلاش و راهبرد
- National Institute of Mental Health, Child and Adolescent Mental Health — نشانه‌های هشدار و زمان کمک گرفتن